ΛΟΓΟΙ ΠΑΡΑΙΝΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΝΤΩΝΙΟΥ

[akerm]

Αντώνιος ό μέγας πατήρ (της ορθοδοξίας), ο κορυφαίος στο χορό των ασκητών της ερήμου, ήκμασε επί της βασιλείας Κωνσταντίνου του Μεγάλου, γύρω στα 330 από τής γεννήσεως του Χριστού. Ήταν σύγχρονος του Μεγάλου Αθανασίου, ο όποιος έγραψε κατά πλάτος καί βάθος τον βίον του.
Είχε απαλλαγή από τα πάθη καί έφθασε σε ακρότατα ύψη αρετής καί απάθειας.

Ονομάζει τον εαυτό του «ιδιώτην» καί ήταν αγράμματος, είχε όμως διδάσκαλο άνωθεν τη σοφία του Πνεύματος, πού συνετίζει, σωφρονίζει καί φωτίζει ψαράδες καί «νηπίους» (απλούς) ανθρώπους. Από τη σοφία αύτη φωτισμένος καί εμπνευσμένος έδωκε καί άλλες πολλές ιερές καί πνευματικές υποθήκες πού αφορούσαν διάφορες υποθέσεις, καθώς καί σοφότατες αποκρίσεις (γεμάτες πνευματικότητα) σε διαφόρους χριστιανούς, πού ζητούσαν να ωφεληθούν ψυχικά, όπως φαίνεται σε πολλά μέρη των «Γεροντικών» βιβλίων. Άλλα έκτος άπ' αυτές άφησε ό αοίδιμος καί τα εκατόν εβδομήκοντα «κεφάλαια» πού περιλαμβάνονται στο βιβλίο αυτό.

Ότι τα κεφάλαια αυτά είναι καθαρό γέννημα της«θεοειδούς» διανοίας του το επιβεβαιώνει, έκτος των άλλων, και ό οσιομάρτυς Πέτρος από την Δαμασκό. Άλλα και το ύφος της φρασεολογίας όχι μόνον αφαιρεί κάθε αμφιβολία, άλλα και κραυγάζει σ' όσους τα μελετούν από περιέργεια πώς είναι σύγχρονα της ιεράς εκείνης αρχαίας εποχής (του αγίου Πατρός). Δεν πρέπει συνεπώς ν' άπορη κανείς αν χάριν της απλότητας ξέφυγε το φραστικό ύφος και είναι κάπως παραμελημένο και αρχαϊκό. Το θαυμαστόν είναι ότι με την τόση απλότητα της φράσεως προσφέρεται τόσο μεγάλη σωτηρία και ωφέλεια σ' όσους τα διαβάζουν. Πόσο ζωηρή πειστικότητα έχουν πραγματικά οι παραινέσεις αυτές! Πόση γλύκα στάζουν και γενικά πώς αναβρύζουν το χρηστό ήθος και την σωστή ευαγγελική πολιτεία! Πάντως θα τη γνωρίσουν την ηδονή τους όσοι θα γευθούν το πνευματικό αυτό μέλι στο «νοητό φάρυγγα» της διανοίας τους.

ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ ΥΠΟ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ

[akerm]

ΠΑΡΑΙΝΕΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΗΘΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΚΑΙ ΧΡΗΣΤΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ

1. Η ΛΟΓΙΚΗ ΤΗΣ ΘΕΟΣΕΒΕΙΑΣ

Οι άνθρωποι καταχρηστικά λέγονται λογικοί. Δεν είναι λογικοί όσοι έμαθαν απλώς τα λόγια και τα βιβλία των αρχαίων σοφών, άλλ' όσοι έχουν τη λογική ψυχή και μπορούν να διακρίνουν ποιο είναι το καλό και ποιο το κακό και αποφεύγουν τα πονηρά και βλαβερά στην ψυ¬χή, τα δε αγαθά και ψυχωφελή τα αποκτούν πρόθυμα με τη μελέτη και τα εφαρμόζουν με πολλή ευχαριστία προς τον Θεό. Αυτοί μόνοι πρέπει να λέγονται αληθινά λογικοί άνθρωποι.

[akerm]

2. Ο ΑΛΗΘΙΝΑ ΛΟΓΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

Ο αληθινά λογικός άνθρωπος ένα μόνο ζήλο έχει: να πείθεται και να αρέσει στο Θεό των όλων. Σ' αυτό και μόνον πρέπει να εκπαιδεύει την ψυχή του, ώστε ν' αρέσει στο Θεό, ευχαριστώντας για την τόσο μεγάλη Του πρόνοια και ρύθμιση των όλων, οτιδήποτε κι' αν του τύχη στη ζωή του. Γιατί είναι άτοπο, τους μεν ιατρούς, που μας δίδουν και πικρά και δυσάρεστα φάρμακα, να τους ευχαριστούμε για την υγεία του σώματος μας, προς τον Θεόν δε να είμαστε αχάριστοι για τα πράγματα που μας φαίνονται δυσάρεστα και δύσκολα, και να μην ξέρουμε ότι όλα γίνονται όπως πρέπει και προς το συμφέρον μας κατά την Πρόνοια Του. Η γνώσις (του θελήματος του Θεού) και η πίστη στο Θεό είναι η σωτηρία και η τελειότης της ψυχής.

[akerm]

3. ΟΙ ΜΕΓΙΣΤΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΜΑΣ

Την εγκράτεια, την ανεξικακία, την σωφροσύνη, την καρτερία, την υπομονή και τα όμοια τους, τις έχουμε πάρει σαν μέγιστες και ενάρετες δυνάμεις από το Θεό. Αυτές αντιπαρατάσσονται και αντιστέκονται και βοηθούν σε όλες εκείνες τις δυσκολίες που προέρχονται εκείθεν (από τον αντικείμενων εχθρό τον διάβολο).
Εάν τις γυμνάζουμε και τις έχουμε πρόχειρες τις δυνάμεις αυτές, τότε πια τίποτε δεν φαίνεται να μας γίνεται δύσκολο ή οδυνηρό ή αφόρητο, γιατί αναλογιζόμαστε πως όλα είναι ανθρώπινα καιί νικώνται από τις (παραπάνω) αρετές που έχουμε μέσα μας.
Αυτό δεν το σκέπτονται οι ψυχικά ανόητοι. Διότι ούτε καν λογαριάζουν πως όλα γίνονται καλά και όπως πρέπει προς το συμφέρον μας, για να λάμψουν τελείως οι αρετές και να στεφανωθούμε (βραβευθούμε) από το Θεό.

[akerm]

4. Η ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ

(Θα είσαι πνευματικός άνθρωπος), όταν λογαριάζεις για φαντασία και μόνον καί μάλιστα ολιγοχρόνια την απόκτηση χρημάτων και την άφθονη χρησιμοποίησή τους, και όταν γνωρίζεις ότι η ενάρετη και αρεστή στο Θεό πολιτεία διαφέρει πολύ από τον πλούτο.
Όταν το μελετάς αυτό ασφαλώς και το διατηρείς στη μνήμη σου, δεν θα στενάξεις, δεν θα θρηνήσεις και δεν θα κατηγορήσεις κανέναν, άλλα για όλα θα ευχαρίστησης το Θεό, βλέποντας τους χειρότερους από σένα να στηρίζονται στα λόγια και στα χρήματα.
(Έχε υπ' όψη σου ότι τα χρήματα) είναι το χειρότερο πάθος της ψυχής, καθώς και η επιθυμία, η δόξα και η άγνοια.

[akerm]

5. ΤΙ ΚΑΝΕΙ Ο ΛΟΓΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

Ο λογικός άνθρωπος εξετάζοντας τον εαυτό του, δοκιμάζει ποια πράγματα του πρέπουν και τον συμφέρουν, ποια είναι ζητήματα της ψυχής και ωφέλιμα και ποια ξένα προς την ψυχή. Έτσι αποφεύγει όσα βλάπτουν την ψυχή, διότι του είναι ξένα και τον χωρίζουν από την αθανασία.

[akerm]

6. ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΥΤΥΧΙΑΣ Η ΜΕΤΡΙΑ ΖΩΗ

Όσον μετριότερα ζει κανείς, τόσο ευτυχέστερος είναι (ευδαίμων), γιατί δεν φροντίζει για πολλά, για δούλους, γεωργούς και ν' απόκτηση ζώα.
Διότι όταν προσηλωνόμαστε σ' αυτά και περιπέσουμε αργότερα στις δυσχέρειες που τα επακολουθούν κατηγορούμε το Θεό (ως αίτιον).
Από την αυθαίρετη αυτή επιθυμία μας (τον πλούτο) ποτίζεται ο θάνατος και έτσι πλανημένοι μένουμε στο σκοτάδι της αμαρτωλής ζωής, χωρίς να μπορούμε να αναγνωρίσουμε τους εαυτούς μας.

[akerm]

7. ΔΥΣΚΟΛΗ ΑΛΛΑ ΚΑΤΟΡΘΩΤΗ Η ΑΡΕΤΗ

Πρέπει να μη λέμε ότι δεν είναι δυνατόν στον άνθρω­πο να επιτύχει ενάρετο βίο, αλλά μόνον ότι δεν είναι εύκολο. Ούτε είναι εύκολο να το αντιληφθούν αυτό οι τυ­χόντες άνθρωποι. Συμμετέχουν σε ενάρετη ζωή όσοι εί­ναι ευσεβείς και έχουν νουν θεοφιλή (που σκέπτονται όπως αρέσει στο Θεό).
Γιατί ο κοινός νους είναι κοσμικός (σκέπτεται κατά το θέλημα του ανθρώπου) και ευμετάβολος, που παρέχει νοήματα αγαθά και κακά, αφού επηρεάζεται από τα φυσικά πράγματα και ρέπει προς την ύλη. Ενώ ο θεοφιλής νους τιμωρεί την κακία, την οποία ενσωματώνονται αυτοπροαίρετα οι άνθρωποι από ραθυ­μία.

[akerm]

8. ΟΙ ΑΠΑΙΔΕΥΤΟΙ

Οι αγράμματοι και ακαλλιέργητοι άνθρωποι θεωρούν τα λόγια γελοίο πράγμα, και δεν θέλουν να τ' ακούνε, επειδή ελέγχεται ή αγραμματοσύνη τους, και θέλουν να είναι όλοι όμοιοι τους.
Κατά τον ίδιο τρόπο και όσοι ζουν και συμπεριφέρονται ακόλαστα φροντίζουν (να αποδείξουν ότι) όλοι είναι χειρότεροι τους, νομίζοντας ότι από το πλήθος των κακών θα επιτύχουν το ακατηγόρητο για τους εαυτούς των.
Η άτονη (χαλαρή και νωθρή) ψυχή (τους) θολώνει από την κακία που περιλαμβάνει ασωτία, υπερηφάνεια, απληστία, οργή, προπέτεια, λύσσα, φόνο, οδυρμό, φθόνο, πλεονεξία, αρπαγή, πόνο, ψευδός, ηδονή, οκνηρία, λύπη, δειλία, αρρώστια, μίσος, κατηγορία, αδυναμία, πλάνη, άγνοια, απάτη, λήθη Θεού.
Με τέτοια και παρόμοια (κακίες) τιμωρείται η άθλια ψυχή που χωρίζει τον εαυτό της από το Θεό.

[akerm]

9.ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΡΕΤΗΣ

Αυτοί που λένε πως θέλουν να ζήσουν την ενάρετη και ευλαβή και ένδοξη ζωή δεν πρέπει να κρίνονται από το πλαστό ήθος (εξωτερική συμπεριφορά), ούτε από την ψεύτικη πολιτεία, αλλά να κρίνονται από τα ίδια τα έργα τους, όπως οι τεχνίτες ζωγράφοι και ανδριαντοπλάστες, διότι αυτά δείχνουν θετικά την ενάρετη και θεοφιλή πολιτεία τους και από το εάν αποστρέφονται σαν παγίδες όλες τις πονηρές ηδονές (πράγμα που δείχνει αρνητικά την ενάρετη πολιτεία τους).